Bắc Kạn: Cần bảo tồn những nét văn hóa truyền thống của người Dao Tiền

08:19 | 10/10/2020

|
Hiện nay, việc ghi chép lịch sử dân tộc, đọc sách cổ, học chữ viết của người Dao Tiền gặp nhiều khó khắn do nhận thức mập mờ của đại bộ phận giới trẻ khiến việc bảo tồn văn hóa truyền thống về Lễ cấp sắc, Lễ cưới, chữ viết, trang phục truyền thống, hát Páo Dung…khó thành hiện thực, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống mất dần bản sắc dân tộc, bị mai một hoặc thất truyền.
bac kan can bao ton nhung net van hoa truyen thong cua nguoi dao tien

Văn hóa đặc sắc của dân tộc Dao Tiền đang bị giới trẻ lãng quên?

Hiện nay, cộng đồng người Dao ở tỉnh Bắc Kạn có hai nhánh chính: Dao Đỏ và Dao Tiền (gọi tắt là Dao). Bắc Kạn cũng là tỉnh có nhiều người Dao sinh sống nhất cả nước, với trên 51.000 người, chiếm 17,6% dân số toàn tỉnh Bắc Kạn, đứng sau dân tộc Tày.

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, dân tộc (tộc người) Dao Tiền luôn chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Trung Hoa, cho nên, chữ Hán là ngôn ngữ chính được tộc người Dao Tiền sử dụng cho đến ngày nay.

Người Dao Tiền luôn sử dụng chữ Hán để ghi chép những sự kiện quan trọng trong lịch sử, lưu giữ nét văn hóa truyền thống về Lễ hội, thơ ca, văn chương… và được viết rất rõ trong sách cổ, biểu đồ nhằm xây dựng một nền văn hóa riêng, đậm đà bản sắc dân tộc Dao Tiền.

Xuyên suốt chiều dài lịch sử, người Dao Tiền gọi “sách” là “shâu”, những cuốn sách xưa được ghi chép lại bằng chữ viết tượng hình theo kiểu chữ Hán. Vì vậy, người Dao tự nhận chữ Hán xưa (Hán Phồn thể) là chữ mẹ đẻ, đem lòng tôn kính con chữ như “thánh hiền” và truyền dạy cho các thế hệ mai sau.

bac kan can bao ton nhung net van hoa truyen thong cua nguoi dao tien
Ông Bàn Triều Vánh và Nhà báo Chu Triều Đương đang trao đổi về cuốn sách Xích Xì - Cuốn sách nói về người hiền tài

Dân tộc Dao Tiền có một nền văn hóa truyền thống vô cùng phong phú, giàu bản sắc dân tộc. Hàng năm, người Dao Tiền thưởng tổ chức các lễ hội truyền thống như: Lễ cấp sắc, lễ cưới, chữ viết, múa rùa… và được ghi chép rõ ràng.

Cho đến nay, một phần bản sắc văn hóa của người Dao Tiền đang được hòa nhập sâu, rộng vào nền văn hóa chung của nước nhà thì văn hóa phương Tây cũng len lỏi vào từng ngóc ngách cộng đồng người Dao khiến ngôn ngữ, chữ viết, văn chương, thơ ca, nếp sống văn hóa đặc sắc của người Dao Tiền đang bị mai một.

Trước tình cảnh đó, các loại sách cổ ghi chép thơ ca, sự kiện lịch sử, lịch sử thiên di, các bài thuốc nam, lễ cưới và sách sử dụng trong tín ngưỡng…của người Dao Tiền có nguy cơ thất truyền không người đọc.

Chữ viết bị thất truyền thì bẳn sắc văn hóa sẽ ra sao?

Chúng tôi đến gia đình ông Bàn Triều Vánh (74 tuổi) Dân tộc Dao Tiền, tại làng Cốc Tém, xã Kim Hỉ (Na Rì - Bắc Kạn) những ngày cuối tháng 9. Được biết, ông Vánh là một trong số ít người còn lưu giữ sách cổ và dạy chữ Nôm Dao của đồng bào Dao Tiền cho lớp trẻ.

Hơn 3 tiếng đi xe máy từ trung tâm huyện Na Rì (Bắc Kạn) đến xã Kim Hỉ, chúng tôi đã có mặt tại làng Cốc Tém, nơi ông Vánh sinh sống để nghe ông kể chuyện dạy con chữ, học phát âm và cách ghi chép các sự kiện lịch sử, một nét đẹp văn hóa của người Dao Tiền xưa kia.

Qua những điểm đồi - núi lô nhô, những cung đường uốn lượn khúc khửu… chúng tôi không khó để hỏi thăm vào nhà ông Vánh. Trên căn nhà nhỏ được lợp mái từ những chiếc lá rừng đơn sơ với kết cấu gỗ thịt, chúng tôi cũng một phần nào mường tượng ra nét sinh hoạt truyền thống của Dân tộc Dao Tiền.

Tuy nhiên, để tiện cho việc chép sách, viết chữ, dạy học cho con trẻ và những lần tiếp đón người dân, cán bộ, nhà báo, nhà văn hóa… đến hỏi về nền văn hóa Dao Tiền, ông Vánh lại dẫn đoàn ra túp lều nhỏ, cách nhà chính độ 100 mét. Bên trong túp lều nhỏ, chỉ có chiếc phản và một bàn con uống nước với đôi ba cái chén, thế nhưng, câu chuyện về gìn giữ chữ Dao, bảo tồn văn hoá Dao Tiền lại được ông kể một cách thật hăng say.

Ông Vánh cho biết: “Bây giờ, nhiều tập tục lạc hậu của người Dao Tiền đã được lược bỏ khá nhiều, và đó là điều tốt. Tuy nhiên, giới trẻ trong cộng đồng người Dao Tiền đang tiếp cận trào lưu loại trừ, cho nên rất nhiều nét văn hóa tinh túy thuộc tập tục xưa bị mai một, thất truyền, điển hình là chữ viết Nôm Dao của người Dao Tiền”.

“Tôi là một trong số ít người ở huyện Na Rì còn lưu giữ sách cổ, nhưng chúng đều đã cũ nát. Páo Dung là một loại hình diễn xướng ca phi vật thể truyền thống, có điệu nhảy say đắm, tiếng hát cất lên làm tha thiết lòng người, tuy nhiên, thế hệ tuổi trẻ thuộc người Dao Tiền giờ không còn biết đến hát Páo Dung có vai trò gì nữa” - ông Vánh chia sẻ thêm.

Khi chúng tôi đề cập đến việc học chữ Hán, tiếng Dao Tiền được giới trẻ quan tâm ra sao? Ông Vánh tâm sự: “Việc dạy và học chứ Hán, tiếng Dao Tiền cho lớp trẻ bây giờ không còn được các cháu chú ý đến nữa, có người đến học thì cũng không “đến đầu đến đũa””.

bac kan can bao ton nhung net van hoa truyen thong cua nguoi dao tien
Ông Vánh tự sáng tác một đoạn điệu hát Páo dung tặng chúng tôi

Nói đến đây, ông Vánh buồn rầu, tay chống cằm, lúc lại xoa tóc mà nghẹn ngào kể: “Nghĩ cũng buồn, hiện nay, ngoài thầy cúng ra thì hầu hết người Dao đều không biết đọc chữ của dân tộc mình, những cuốn sách cất trong hòm bị mục nát vì không có cơ hội để sử dụng”.

Ngược lên huyện Ngân Sơn (Bắc Kạn), chúng tôi tìm về thôn Bản Duồi, xã Bằng Vân để tìm đến nhà ông Bàn Văn Thiên. Ông Thiên được người dân phong tặng danh hiệu “người nắm giữ cuối cùng sách cổ tộc Dao Tiền”.

Ông Thiên chia sẻ: “Ngày xưa nhà nào cũng có hàng trăm cuốn sách đươc đời cha, ông ghi chép rồi để lại cho con cháu dòng họ nắm giữ. Nội dung ghi chép khá phong phú về những phong tục tập quán, Lễ hội văn hóa, Lễ cấp sắc, hát Páo Dung, cách xem ngày làm nhà Trình Tường, coi vận số hay như quá trình di trú gian nan của dân tộc Dao… Đồng thời, ca ngợi tinh thần đấu tranh bất khuất của cha ông trong việc chinh phục thiên nhiên; phản ánh lịch sử hình thành, phát triển của dân tộc Dao hay ghi chép gia phả của từng dòng tộc”.

Trong quá trình trao đổi, phóng viên được ông Thiên hướng dẫn mở sách cổ đọc và dịch nghĩa một số trang sách cúng, sách ghi chép về tập tục trong hôn lễ, truyện cổ, truyện thơ, sách lịch sử… Trong đó, nổi bật lên là con người cần cù xây dựng xã hội văn minh, sống hướng thiện, chăm chỉ, tôn kính cha mẹ.

Có thể nội dung ghi chép tại những cuốn sách cổ có giá trị nghệ thuật, mang tư tưởng và hơi thở của nét đẹp chân - thiện - mỹ nên ông Thiên luôn giữ những cuốn sách cổ, cũ kỹ, mục nát như một báu vật trong nhà và đặt chúng tại nơi trang trọng nhất.

Ông Thiên cho biết: “Những cuốn cổ của dân tộc Dao Tiền dày hàng nghìn trang, có đủ những tư liệu về văn hóa, cội nguồn dân tộc người Dao Tiền. Đây là báu vật tổ tiên để lại cho con cháu qua bao đời, vì vậy, lúc nào tôi cũng cất giữ nó cẩn thận để con cháu biết nguồn cội, bản sắc dân tộc mình”.

Theo cán bộ văn hóa huyện Ngân Sơn chia sẻ: “Hiện nay, lớp trẻ người Dao Tiền đến trường học bán chú tại các trường, điểm trường do Nhà nước xây dựng. Tại đây, học sinh được học chữ Quốc ngữ theo chương trình giáo dục Quốc gia nên việc học chữ Dao cũng ít được giới trẻ chú trọng, đó là một phần nguyên nhân dẫn đến thất truyền chữ Dao Tiền, làm mai một bản sắc văn hóa dân tộc trong cộng đồng người Dao.

https://dulich.petrotimes.vn/

Triệu Thu